05
第 二 讲 · 不定积分
第一换元积分法
高等应用数学不定积分
凑微分换元积分复合函数

内容提要与教学要求

内容提要

1. 第一类换元积分法(凑微分法)的原理;

2. 六种常用凑微分类型及大量练习。

教学要求

掌握并能熟练运用第一类换元积分法(凑微分法)计算不定积分。

关键能力:识别被积函数中的"外层函数"和"内层导数",把后者凑成微分。

一、问题引入

基本公式只能处理 $\int x^n dx$、$\int \sin x\,dx$ 等简单形式。遇到复杂的怎么办?

$\displaystyle\int 2x\cos(x^2)\,dx = ?$

观察:令 $u = x^2$,则 $du = 2x\,dx$,被积函数变成 $\cos u\,du$!

$\displaystyle\int 2x\cos(x^2)\,dx = \int \cos(x^2)\,d(x^2) = \sin(x^2) + C$

▲ 蓝=$2x\cos(x^2)$,红=$\sin(x^2)$——红色斜率=蓝色值 ✓

核心:把 $2x\,dx$ "凑"成 $d(x^2)$,复杂积分变简单。

二、定理与操作步骤

定理 设 $\displaystyle\int f(u)\,du = F(u) + C$,$u = \varphi(x)$ 可导,则

$$\int f[\varphi(x)]\,\varphi'(x)\,dx = \int f[\varphi(x)]\,d[\varphi(x)] = F[\varphi(x)] + C$$
▲ 凑微分法结构示意

操作步骤详解

第一步:观察被积函数,找中间变量 $u = \varphi(x)$

第二步:检查是否存在 $\varphi'(x)\,dx$(可能差常数倍)

第三步:凑微分 $\varphi'(x)\,dx = d[\varphi(x)]$

第四步:化为 $\int f(u)\,du$,用基本公式积分

第五步:把 $u = \varphi(x)$ 代回

常用凑微分公式

$x\,dx = \dfrac{1}{2}d(x^2)$,$\quad x^2\,dx = \dfrac{1}{3}d(x^3)$,$\quad \dfrac{dx}{x} = d(\ln|x|)$

$e^x\,dx = d(e^x)$,$\quad \cos x\,dx = d(\sin x)$,$\quad \sin x\,dx = -d(\cos x)$

$\sec^2 x\,dx = d(\tan x)$,$\quad \dfrac{dx}{1+x^2} = d(\arctan x)$,$\quad \dfrac{dx}{\sqrt{1-x^2}} = d(\arcsin x)$

三、类型一:$\int f(ax+b)\,dx$

令 $u = ax+b$,$du = a\,dx$,提出 $\dfrac{1}{a}$:

$$\int f(ax+b)\,dx = \frac{1}{a}F(ax+b) + C$$

例1 $\displaystyle\int \cos 3x\,dx = \dfrac{1}{3}\sin 3x + C$

例2 $\displaystyle\int e^{2x}\,dx = \dfrac{1}{2}e^{2x} + C$

例3 $\displaystyle\int (2x+1)^5\,dx = \dfrac{(2x+1)^6}{12} + C$

例4 $\displaystyle\int \dfrac{dx}{3x-1} = \dfrac{1}{3}\ln|3x-1| + C$

例5 $\displaystyle\int \sin(5x+2)\,dx = -\dfrac{1}{5}\cos(5x+2) + C$

类型一练习

计算下列积分:

(1) $\displaystyle\int (3-2x)^7\,dx$

$= \dfrac{1}{-2} \cdot \dfrac{(3-2x)^8}{8} + C = -\dfrac{(3-2x)^8}{16} + C$

(2) $\displaystyle\int e^{-3x}\,dx$

$= -\dfrac{1}{3}e^{-3x} + C$

(3) $\displaystyle\int \dfrac{dx}{2x+5}$

$= \dfrac{1}{2}\ln|2x+5| + C$

四、类型二:幂函数凑微分

$\int f(x^n) \cdot x^{n-1}\,dx$,利用 $x^{n-1}\,dx = \dfrac{1}{n}d(x^n)$

例6 $\displaystyle\int x\sqrt{1-x^2}\,dx$

$= -\dfrac{1}{2}\displaystyle\int (1-x^2)^{\frac{1}{2}}\,d(1-x^2) = -\dfrac{1}{3}(1-x^2)^{\frac{3}{2}} + C$

例7 $\displaystyle\int x^2 e^{x^3}\,dx = \dfrac{1}{3}\displaystyle\int e^{x^3}\,d(x^3) = \dfrac{1}{3}e^{x^3} + C$

例8 $\displaystyle\int \dfrac{x}{1+x^2}\,dx = \dfrac{1}{2}\ln(1+x^2) + C$

▲ 蓝=$\dfrac{x}{1+x^2}$,红=$\dfrac{1}{2}\ln(1+x^2)$

幂函数凑微分练习

例9 $\displaystyle\int \dfrac{x^2}{(1+x^3)^2}\,dx$

$= \dfrac{1}{3}\displaystyle\int (1+x^3)^{-2}\,d(1+x^3) = -\dfrac{1}{3(1+x^3)} + C$

例10 $\displaystyle\int x\sqrt{x^2+1}\,dx = \dfrac{1}{2}\displaystyle\int (x^2+1)^{\frac{1}{2}}\,d(x^2+1) = \dfrac{1}{3}(x^2+1)^{\frac{3}{2}} + C$

$\displaystyle\int \dfrac{x^3}{1+x^8}\,dx$

提示 令 $u = x^4$,$x^3\,dx = \dfrac{1}{4}d(x^4)$,答:$\dfrac{1}{4}\arctan(x^4) + C$

五、类型三:三角函数凑微分

例11 $\displaystyle\int \sin^3 x\cos x\,dx = \int \sin^3 x\,d(\sin x) = \dfrac{\sin^4 x}{4} + C$

例12 $\displaystyle\int \dfrac{\cos x}{\sin^2 x}\,dx = \int \dfrac{d(\sin x)}{\sin^2 x} = -\dfrac{1}{\sin x} + C = -\csc x + C$

例13 $\displaystyle\int \tan x\,dx = \int \dfrac{\sin x}{\cos x}\,dx = -\int \dfrac{d(\cos x)}{\cos x} = -\ln|\cos x| + C$

▲ 蓝=$\tan x$,红=$-\ln|\cos x|$

例14 $\displaystyle\int \cot x\,dx = \int \dfrac{\cos x}{\sin x}\,dx = \int \dfrac{d(\sin x)}{\sin x} = \ln|\sin x| + C$

三角函数凑微分(续)

例15 $\displaystyle\int \dfrac{\sin x}{\cos^2 x}\,dx = -\int \dfrac{d(\cos x)}{\cos^2 x} = \dfrac{1}{\cos x} + C = \sec x + C$

例16 $\displaystyle\int \sec x\tan x\,dx = \int \dfrac{\sin x}{\cos^2 x}\,dx = \sec x + C$

计算下列积分:

(1) $\displaystyle\int \cos^4 x\sin x\,dx$

$= -\displaystyle\int \cos^4 x\,d(\cos x) = -\dfrac{\cos^5 x}{5} + C$

(2) $\displaystyle\int \dfrac{dx}{\sin^2 x\cos^2 x}$

$= \displaystyle\int \dfrac{\sin^2 x + \cos^2 x}{\sin^2 x\cos^2 x}\,dx = \int \sec^2 x\,dx + \int \csc^2 x\,dx = \tan x - \cot x + C$

六、类型四:$1/x$ 型凑微分

例17 $\displaystyle\int \dfrac{\ln x}{x}\,dx = \int \ln x\,d(\ln x) = \dfrac{(\ln x)^2}{2} + C$

例18 $\displaystyle\int \dfrac{dx}{x\ln x} = \int \dfrac{d(\ln x)}{\ln x} = \ln|\ln x| + C$

例19 $\displaystyle\int \dfrac{e^{\frac{1}{x}}}{x^2}\,dx = -\int e^{\frac{1}{x}}\,d\!\left(\dfrac{1}{x}\right) = -e^{\frac{1}{x}} + C$

例20 $\displaystyle\int \dfrac{\cos(\ln x)}{x}\,dx = \int \cos(\ln x)\,d(\ln x) = \sin(\ln x) + C$

▲ 蓝=$\dfrac{\ln x}{x}$,红=$\dfrac{(\ln x)^2}{2}$

七、类型五:三角幂次积分

$\sin^m x\cos^n x$ 的积分:奇数次的那个拆出一个凑微分

例21 $\displaystyle\int \cos^3 x\,dx$($\cos$ 奇数次)

$= \displaystyle\int \cos^2 x \cdot \cos x\,dx = \int (1-\sin^2 x)\,d(\sin x) = \sin x - \dfrac{\sin^3 x}{3} + C$

例22 $\displaystyle\int \sin^2 x\cos^3 x\,dx$($\cos$ 奇数次,拆cos)

$= \displaystyle\int \sin^2 x(1-\sin^2 x)\,d(\sin x) = \dfrac{\sin^3 x}{3} - \dfrac{\sin^5 x}{5} + C$

▲ 蓝=$\cos^3 x$,红=$\sin x - \sin^3 x/3$

八、类型六:降幂公式

偶数次三角函数用降幂公式:$\sin^2 x = \dfrac{1-\cos 2x}{2}$,$\cos^2 x = \dfrac{1+\cos 2x}{2}$

例23 $\displaystyle\int \sin^2 x\,dx = \dfrac{x}{2} - \dfrac{\sin 2x}{4} + C$

例24 $\displaystyle\int \cos^4 x\,dx$

$\cos^4 x = \left(\dfrac{1+\cos 2x}{2}\right)^2 = \dfrac{3}{8} + \dfrac{\cos 2x}{2} + \dfrac{\cos 4x}{8}$

$= \dfrac{3x}{8} + \dfrac{\sin 2x}{4} + \dfrac{\sin 4x}{32} + C$

常用结果(作为公式使用)

$\displaystyle\int \tan x\,dx = -\ln|\cos x| + C$ $\qquad$ $\displaystyle\int \cot x\,dx = \ln|\sin x| + C$

$\displaystyle\int \dfrac{dx}{a^2 + x^2} = \dfrac{1}{a}\arctan\dfrac{x}{a} + C$

$\displaystyle\int \dfrac{dx}{\sqrt{a^2 - x^2}} = \arcsin\dfrac{x}{a} + C$

九、综合例题

例25 $\displaystyle\int \dfrac{dx}{\sqrt{x}(1+x)}$

$= 2\displaystyle\int \dfrac{d(\sqrt{x})}{1+(\sqrt{x})^2} = 2\arctan\sqrt{x} + C$

例26 $\displaystyle\int \dfrac{e^{3x}}{e^{3x}+1}\,dx = \dfrac{1}{3}\ln(e^{3x}+1) + C$

例27 $\displaystyle\int \dfrac{dx}{e^x + e^{-x}}$

$= \displaystyle\int \dfrac{e^x\,dx}{e^{2x}+1} = \int \dfrac{d(e^x)}{(e^x)^2+1} = \arctan(e^x) + C$

综合例题(续)

例28 $\displaystyle\int \dfrac{dx}{x^2+2x+5}$

配方:$x^2+2x+5 = (x+1)^2+4$

$= \displaystyle\int \dfrac{d(x+1)}{(x+1)^2+2^2} = \dfrac{1}{2}\arctan\dfrac{x+1}{2} + C$

例29 $\displaystyle\int \dfrac{x}{x^2+2x+5}\,dx$

$x = \dfrac{1}{2}(2x+2) - 1$

$= \dfrac{1}{2}\displaystyle\int \dfrac{d(x^2+2x+5)}{x^2+2x+5} - \int \dfrac{dx}{(x+1)^2+4}$

$= \dfrac{1}{2}\ln(x^2+2x+5) - \dfrac{1}{2}\arctan\dfrac{x+1}{2} + C$

综合练习

1. $\displaystyle\int \dfrac{\arctan x}{1+x^2}\,dx$

$\dfrac{(\arctan x)^2}{2} + C$

2. $\displaystyle\int \dfrac{dx}{\sqrt{x}+\sqrt[3]{x}}$

提示 令 $t = x^{\frac{1}{6}}$,化为有理函数积分

3. $\displaystyle\int \sin 3x\cos 5x\,dx$

提示 积化和差:$\sin A\cos B = \dfrac{1}{2}[\sin(A+B)+\sin(A-B)]$

$-\dfrac{1}{16}\cos 8x + \dfrac{1}{4}\cos 2x + C$

小结

一、凑微分法本质

$\displaystyle\int f[\varphi(x)]\varphi'(x)\,dx = \int f[\varphi(x)]\,d[\varphi(x)] = F[\varphi(x)] + C$

二、六种常用类型

① $f(ax+b)$ 型——提 $\dfrac{1}{a}$

② $f(x^n) \cdot x^{n-1}$ 型——幂函数凑微分

③ 三角函数型——$\cos x\,dx = d(\sin x)$、$\sin x\,dx = -d(\cos x)$

④ $\dfrac{1}{x}$ 型——$\dfrac{dx}{x} = d(\ln|x|)$

⑤ 三角幂次——奇数次拆一个凑微分

⑥ 偶数次——降幂公式

三、进阶技巧——配方+凑微分、分子拆分、积化和差