05
第 三 讲 · 不定积分
第二换元积分法
高等应用数学不定积分
三角代换根式代换去根号

内容提要与教学要求

内容提要

1. 第二类换元积分法的原理;

2. 三角代换(处理根号 $\sqrt{a^2-x^2}$、$\sqrt{a^2+x^2}$、$\sqrt{x^2-a^2}$);

3. 根式代换。

教学要求

掌握并能运用第二类换元积分法,特别是三角代换去根号。

一、回顾与引入

第一换元法(凑微分):$\displaystyle\int f[\varphi(x)]\varphi'(x)\,dx \xlongequal{u=\varphi(x)} \int f(u)\,du$

有时凑微分行不通,例如 $\displaystyle\int \sqrt{a^2 - x^2}\,dx$,无法直接凑出 $d(\cdots)$。

思路:反过来,令 $x = \varphi(t)$,用 $t$ 替换 $x$,化简根号。

▲ $y = \sqrt{a^2-x^2}$(上半圆)——面积应该是 $\frac{\pi a^2}{4}$,但直接积分很难

二、第二换元法(定理)

定理 设 $x = \varphi(t)$ 单调可导且 $\varphi'(t) \ne 0$,若

$$\int f[\varphi(t)]\,\varphi'(t)\,dt = G(t) + C$$

则 $\displaystyle\int f(x)\,dx = G[\varphi^{-1}(x)] + C$(用反函数 $t = \varphi^{-1}(x)$ 代回)

与第一换元法的区别:
第一换元:令 $u = \varphi(x)$(中间变量是 $x$ 的函数)
第二换元:令 $x = \varphi(t)$($x$ 本身是新变量 $t$ 的函数)——方向相反!

三、三角代换

类型一:含 $\sqrt{a^2 - x^2}$ → 令 $x = a\sin t$

$\sqrt{a^2 - x^2} = \sqrt{a^2 - a^2\sin^2 t} = a\cos t$(根号消掉了!)

例1 $\displaystyle\int \sqrt{a^2 - x^2}\,dx$($a > 0$)

令 $x = a\sin t$,$dx = a\cos t\,dt$,$\sqrt{a^2-x^2} = a\cos t$

$= \displaystyle\int a\cos t \cdot a\cos t\,dt = a^2\int \cos^2 t\,dt = a^2\left(\dfrac{t}{2} + \dfrac{\sin 2t}{4}\right) + C$

$= \dfrac{a^2}{2}\arcsin\dfrac{x}{a} + \dfrac{x}{2}\sqrt{a^2-x^2} + C$

▲ 三角代换示意:直角三角形中 $\sin t = x/a$

三角代换例题(续)

例2 $\displaystyle\int \dfrac{dx}{\sqrt{1-x^2}} = \arcsin x + C$(验证公式!)

令 $x = \sin t$,$dx = \cos t\,dt$,$\sqrt{1-x^2} = \cos t$

$= \displaystyle\int \dfrac{\cos t}{\cos t}\,dt = t + C = \arcsin x + C$ ✓

例3 $\displaystyle\int \dfrac{x^2}{\sqrt{1-x^2}}\,dx$

令 $x = \sin t$,$= \displaystyle\int \dfrac{\sin^2 t}{\cos t}\cos t\,dt = \int \sin^2 t\,dt = \dfrac{t}{2} - \dfrac{\sin 2t}{4} + C$

$= \dfrac{1}{2}\arcsin x - \dfrac{1}{2}x\sqrt{1-x^2} + C$

类型二:含 $\sqrt{a^2 + x^2}$ → 令 $x = a\tan t$

$\sqrt{a^2 + x^2} = \sqrt{a^2 + a^2\tan^2 t} = a\sec t$

例4 $\displaystyle\int \dfrac{dx}{\sqrt{x^2+a^2}}$

令 $x = a\tan t$,$dx = a\sec^2 t\,dt$,$\sqrt{x^2+a^2} = a\sec t$

$= \displaystyle\int \dfrac{a\sec^2 t}{a\sec t}\,dt = \int \sec t\,dt = \ln|\sec t + \tan t| + C$

$= \ln|x + \sqrt{x^2+a^2}| + C_1$

常用公式:$\displaystyle\int \dfrac{dx}{\sqrt{x^2+a^2}} = \ln|x + \sqrt{x^2+a^2}| + C$

类型三:含 $\sqrt{x^2 - a^2}$ → 令 $x = a\sec t$

$\sqrt{x^2 - a^2} = \sqrt{a^2\sec^2 t - a^2} = a\tan t$

例5 $\displaystyle\int \dfrac{dx}{x\sqrt{x^2-1}}$

令 $x = \sec t$,$dx = \sec t\tan t\,dt$,$\sqrt{x^2-1} = \tan t$

$= \displaystyle\int \dfrac{\sec t\tan t}{\sec t \cdot \tan t}\,dt = \int dt = t + C = \text{arcsec}\,|x| + C$

📊 三角代换总结

▲ 三种三角代换对应的直角三角形

含 $\sqrt{a^2 - x^2}$ → 令 $x = a\sin t$(或 $a\cos t$)

含 $\sqrt{a^2 + x^2}$ → 令 $x = a\tan t$

含 $\sqrt{x^2 - a^2}$ → 令 $x = a\sec t$

目的:利用三角恒等式消掉根号,化为三角函数积分。

四、根式代换

被积函数含 $\sqrt[n]{ax+b}$ 时,令 $t = \sqrt[n]{ax+b}$。

例6 $\displaystyle\int \dfrac{dx}{1+\sqrt{x}}$

令 $t = \sqrt{x}$,$x = t^2$,$dx = 2t\,dt$

$= \displaystyle\int \dfrac{2t}{1+t}\,dt = 2\int \left(1 - \dfrac{1}{1+t}\right)dt = 2[t - \ln(1+t)] + C$

$= 2[\sqrt{x} - \ln(1+\sqrt{x})] + C$

根式代换(续)

例7 $\displaystyle\int \dfrac{dx}{\sqrt{x} + \sqrt[3]{x}}$

含 $\sqrt{x}$(2次根)和 $\sqrt[3]{x}$(3次根),取最小公倍数 $6$。

令 $t = x^{\frac{1}{6}}$,$x = t^6$,$dx = 6t^5\,dt$

$\sqrt{x} = t^3$,$\sqrt[3]{x} = t^2$

$= \displaystyle\int \dfrac{6t^5}{t^3 + t^2}\,dt = 6\int \dfrac{t^3}{t+1}\,dt = 6\int \left(t^2 - t + 1 - \dfrac{1}{t+1}\right)dt$

$= 6\left(\dfrac{t^3}{3} - \dfrac{t^2}{2} + t - \ln|t+1|\right) + C$,最后 $t = x^{\frac{1}{6}}$ 代回。

含多种根式时:令 $t = x^{1/n}$,$n$ 取各根指数的最小公倍数。

根式代换(续)

例8 $\displaystyle\int \dfrac{dx}{\sqrt{x+1} + 1}$

令 $t = \sqrt{x+1}$,$x = t^2-1$,$dx = 2t\,dt$

$= \displaystyle\int \dfrac{2t}{t+1}\,dt = 2\int\left(1 - \dfrac{1}{t+1}\right)dt = 2[t - \ln|t+1|] + C$

$= 2[\sqrt{x+1} - \ln(\sqrt{x+1}+1)] + C$

例9 $\displaystyle\int \sqrt{\dfrac{1-x}{1+x}}\,dx$

令 $x = \cos t$,$dx = -\sin t\,dt$

$\sqrt{\dfrac{1-\cos t}{1+\cos t}} = \sqrt{\dfrac{2\sin^2(t/2)}{2\cos^2(t/2)}} = \tan\dfrac{t}{2}$

$= -\displaystyle\int \tan\dfrac{t}{2}\sin t\,dt = -\int 2\sin^2\dfrac{t}{2}\,dt = -(t - \sin t) + C$

$= \sqrt{1-x^2} - \arccos x + C$

不一定非用三角代换

有时三角代换很繁琐,用其他方法更简单:

例10 $\displaystyle\int \dfrac{x}{\sqrt{x^2+1}}\,dx$

凑微分更简单!$= \dfrac{1}{2}\displaystyle\int \dfrac{d(x^2+1)}{\sqrt{x^2+1}} = \sqrt{x^2+1} + C$

例11 $\displaystyle\int \dfrac{x\,dx}{\sqrt{1-x^2}}$

$= -\dfrac{1}{2}\displaystyle\int (1-x^2)^{-\frac{1}{2}}\,d(1-x^2) = -\sqrt{1-x^2} + C$

原则:能用凑微分就用凑微分(第一换元),实在不行才用第二换元(三角代换/根式代换)。

综合练习

1. $\displaystyle\int \dfrac{x^2}{\sqrt{a^2-x^2}}\,dx$

$\dfrac{a^2}{2}\arcsin\dfrac{x}{a} - \dfrac{x}{2}\sqrt{a^2-x^2} + C$

2. $\displaystyle\int \dfrac{dx}{(1+x^2)^{\frac{3}{2}}}$

提示 令 $x = \tan t$,答:$\dfrac{x}{\sqrt{1+x^2}} + C$

3. $\displaystyle\int \dfrac{dx}{1+\sqrt[3]{x+1}}$

提示 令 $t = \sqrt[3]{x+1}$,化为有理函数积分

小结

一、第二换元法——令 $x = \varphi(t)$,$dx = \varphi'(t)\,dt$,积完后用 $t = \varphi^{-1}(x)$ 代回。

二、三角代换(核心!)

$\sqrt{a^2-x^2}$ → $x = a\sin t$;$\sqrt{a^2+x^2}$ → $x = a\tan t$;$\sqrt{x^2-a^2}$ → $x = a\sec t$

目的:利用三角恒等式消根号。

三、根式代换——含 $\sqrt[n]{ax+b}$ 时令 $t = \sqrt[n]{ax+b}$;含多种根式取最小公倍数。

四、选择原则——能凑微分就凑微分,不能才用第二换元。